VÉLAVAL-Varmahlíðhf
ISO Mænirinn

Hvers vegna er  góð loftræsting svo mikilvæg?
Mjólkurkú getur gefið frá sér allt að 30 lítra af vatnsgufu, yfir vetrarmánuðina allt að 15 lítrum.  Hátt rakastig í gripahúsum veldur gripunum vanlíðan og eykur vaxtamöguleika baktería ásamt því að valda fúa á innviðum hússins.  Opnar langhliðar koma í veg fyrir hátt rakastig og hleypa ríkulega fersku lofti inn í húsið. Loftskiptin í húsum ættu að vera 40-60 föld á klukkustund yfir hlýjustu mánuðina. Kúnum líður best við hita frá 0-15 gráðu hita, hitaóþol þeirra byrjar við 20 gráðu hita, en kuldaóþolið við – 25 gráðu frost.  Mjólkurkýr þarfnast gnægð fersks lofts til að líða vel. Vellíðan kýrinnar þýðir að hún getur innbyrgt nægt fóður til að geta verið hámjólka.  Sem dæmi: 2% lækkun rakastigs eykur nyt kúnna um 4%. Því geta bændur séð hvað þetta þýðir hver á sínu búi.

Hvernig virkar góð loftræsting?

Loftskiptin eru  drifin af mismunandi hitastigi á lofti úti og inni, hitamismunur veldur því að heita loftið leitar upp um mæninn og ferskt loft líður hægt inn um hliðarnar.  Gripahúsið ætti að snúa langhliðum í ríkjandi vindátt. Til að forðast að kyrrstætt rakt og staðið loft græti þakið að innanverðu yfir veturinn er mjög mikilvægt að hafa loftræstimæni. Hálfgagnsæ vindtjöld veita meiri birtu inn í gripahúsið en græn eða hvít vindtjöld.   Mænislýsing gefur fjórfalt meira ljós en opnir veggir. Kostnaðurinn við loftræsti og ljósmæni getur verið mismunandi eftir þakgerðum.  Til að finna út hagræðinguna við loftræsti og birtu mæni eru til skýrslur sem sýna ótvírætt að loftræstimænir er einhver besta loftræsting sem völ er á.

Til viðbótar við birtugjöf virkar loftræstimænirinn á þennan hátt í grófum dráttum: Heitasta loftið leitar upp í efsta hluta hússins sem er mænirinn. Þegar trekkspjöldin eru opin fer húsloftið sem er heitara, út um mæninn.hæg og jöfn að ekki myndast trekkur eða svæði með kyrrstæðu lofti. Ekki er nauðsynlegt að taka trekkspjöldin með mæninum en þau eru mjög góður kostur til að geta haft fulla stjórn á loftuninni. Annars er mjög mikilvægt að hafa mæni sem mest opinn nema í hríðarveðri þá sé hægt að loka handvirkt.

Til að finna út lágmarks  loftræstiþörf er gott að styðjast við eftirfarandi dæmi: Loftræstimænir, loftop á ljósmænir er 0,15 m2/kú.  Ef um 50 kúa fjós er að ræða eru þetta 7,5 m2 sem þýðir að 7,5 m2 af þakinu ætti að vera loftop.
 
 

Vindtjöld loftræsting framtíðarinnar ?.

Það nýjasta í þróun vindtjalda er C3S vindtjaldakerfið.  C3S kerfið er sjálftrekkt og opnast ofan frá efri hlutanum en neðan frá neðri hlutanum.
Í eftirfarandi eru örfáar röksemdir fyrir að nota vindtjöld í stað opinna faga í langveggjum gripahúsa.  Hagræðið við að nota vindtjöld er að þau koma í staðin fyrir fastan gegnheilan vegg en hafa sveigjanlega opnun, þær geta verið lokaðar eins og veggur eða galopnar yfir sumarmánuðina til að tryggja sem besta loftræstingu fyrir kýrnar. Það er mikilvægt að hafa sem víðast opnunarsvið frá gólfi og lofti til að koma í veg fyrir kaldan súg sem kemur þegar aðeins lítil rifa er opin og vindurinn streymir því hratt um þrönga gátt.  Vindtjöldin koma upphaflega frá Norður-Ameríku og Kanada þar sem þeir hafa harðan vetur með hríðarbyljum líkt og á Íslandi.  Reynsla bændanna þar er öll á sama veg, að þeir eru sannfærðir um að vindtjöldin og áhrif þeirra á vellíðan kúnna. Hliðaropnun á vindtjöldunum ætti að vera að minnsta kosti fjórföld opnun loftræstimænis.  Þumalfingursreglan er, því meir því betra og 1 meters op á vegg er í raun lágmark.  Kúnum líður töluvert betur þegar þær geta séð út og andað að sér líkt og þær væru utandyra en ekki við lokaðann vegg.  Venjulegt er að hafa 30-40 cm sökkulhæð  á útvegg og vindtjöld svo til lofts.  Vindnet eru oft notuð með vindtjöldum, það ætti að vera góður kostur hér, því hægt er að fá vindnet sem eru frá 50% og allt að 94% að þéttleika.  Þegar þéttustu vindnetin eru valin með vindtjöldum er það mjög góður kostur því loftrýmið milli tjalda og nets er þá orðin sem einangrun þegar tjöldin hafa lokast.  Það versta sem hægt er að gera við loftræstingu gripahúsa, er að loka öllu þétt aftur þegar veðrið versnar. Þegar loftræstiop á hliðum eru oft lítil í hvassviðrum vill koma dragsúgur.  Því er betra að geta lokað þeirri hlið sem snýr í vindinn og opna hlémeginn. Fyrir vindtjöld er gott að hafa loftræstistýringu sem opnar og lokar sjálfvirkt.


 Hægt er að fá loftræstistýringu, fullkominn búnað sem mælir vind, hita og loftraka og reiknar út samhengi þess hvar skuli opna eða loka.  Sem dæmi líður kúm mjög vel í andvara (4m/sek) þegar hitinn er yfir 15°c.  Þetta þýðir að vindtjöldin eru algjörlega opin.  Að vetri til þegar hitinn er undir frostmarki geta vindtjöldin lokað stiglaust ef vindur fer yfir 0,2m/sek.  Á hliðunum undir þakskeggi er rakamælir sem er tengdur við stjórnbúnað þannig að í regni og snjó loka tjöldin alveg en fara í fyrri stöðu þegar styttir upp.  Fyrir hverja langhlið er aðskilinn skynjarabúnaður sem mælir hita, vind og raka og stjórnar hvorri hlið fyrir sig.  Kýr og aðrir gripir þarfnast fersks loftsstreymis til að líða vel, við finnum það best á okkur sjálfum.